Σύνδεση

Login to your account

Username *
Password *
Remember Me
offroader

Απεξάρτηση από την κληρονομιά της ‘μηχανής’

alt'Εχω-έχω-έχω.... πάρε κόσμε, πάρε'

... διαλαλούσαν οι πλανόδιοι. Μανάβηδες, ψαράδες, γανωτήδες, η αγορά του δρόμου - ευκαιριακή και υπαίθρια - ήταν κάποτε σημαντική.  Οι νοικοκυραίοι ‘σφιχτοί’, οι γυρολόγοι έπρεπε να πουλήσουν, κι αντηχούσαν οι φωνές και τα ευρηματικά στιχάκια που καλούσαν σε κατανάλωση.  Από τότε άλλαξαν πολλά.  Άλλαξε κι η κατανάλωση, σε τρόπο και σε είδος.  Αλλά ακόμα, όποτε σκέφτομαι τη λέξη ‘κατανάλωση’, θυμάμαι το ‘έχω – έχω –έχω’ του μανάβη ... κι αναρωτιέμαι αν όντως ... έχω.

 

Αν κάποτε δεν μας απασχολούσε η επάρκεια, είτε γιατί δεν ήμασταν σε θέση να αγοράσουμε είτε γιατί ήταν αυτονόητη, ίσως σήμερα να πρέπει να το ξανασκεφτούμε.  Γιατί καταναλώνουμε όλο και περισσότερο: αγαθά, υπηρεσίες, ενέργεια και φυσικούς πόρους, με ρυθμό ανάλογο της προσδοκώμενης βελτίωσης της ‘ποιότητας ζωής’ μας.

altΗ ανάπτυξη και η άνοδος του βιοτικού επιπέδου έχει συνδεθεί άμεσα με την κατανάλωση ενέργειας.  Αυτό φαίνεται πολύ παραστατικά και στην γνωστή δορυφορική φωτογραφία που απεικονίζει την υδρόγειο την νύχτα (κατά τους αστρονόμους, ‘φωτεινή ρύπανση’ – ναι, υπάρχει και αυτή !).   Οι ανεπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες σε Ευρώπη, Αμερική και Ασία σχηματίζονται στον χάρτη απλά και μόνο από τα δισεκατομμύρια φωτάκια που αποτυπώνουν – μετρούν θαρρείς - την ‘ανάπτυξη’.  Αλλά δεν χρειάζεται να πάμε στο διάστημα: οι απανταχού εκλεγμένοι άρχοντες θεωρούν πρωταρχικό καθήκον τους τον ηλεκτροφωτισμό μέχρις υπερβολής, ως ένδειξη πολιτισμού και ποιότητας ζωής.  Άλλωστε αυτό περιμένουν και οι ψηφοφόροι: φωτισμό, ασφαλτόστρωση, απομάκρυνση της χωματερής.  Ακριβώς όπως έχουμε μάθει να εννοούμε το σύγχρονο μοντέλο ανάπτυξης. Μόνο που σε αυτό το μοντέλο η επάρκεια θεωρείται δεδομένη.

Είναι όντως έτσι ? υπάρχει επάρκεια, ή είναι απαραίτητη η εξοικονόμηση ?  Οι ερωτήσεις γεννάνε ερωτήσεις, κι οι απαντήσεις διαφέρουν - ανάλογα και που απευθύνονται. Όμως οι απαντήσεις είναι απλές. Και ξεκινάνε από δύο πολύ  απλά γεγονότα:

altΟ πληθυσμός της γης αυξάνεται, ενώ οι φυσικοί πόροι δεν είναι ανεξάντλητοι.
Τα καύσιμα, για παράδειγμα. Με μιαν απλή έρευνα στο διαδίκτυο, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι η εξόρυξη διαθέσιμων ορυκτών καυσίμων (πετρέλαιο, άνθρακας) σε παγκόσμιο επίπεδο έχει ήδη ξεπεράσει ή θα ξεπεράσει  σύντομα το σημείο αναφοράς (peak oil, peak coal).  Μετά από αυτό, τα διαθέσιμα με την υπάρχουσα τεχνολογία καύσιμα διαρκώς θα μειώνονται μέχρι την τελική τους εξάντληση, και μάλιστα γρήγορα, αν συνεχιστούν οι σημερινοί ρυθμοί αύξησης της κατανάλωσης.

Από την άλλη, ο πληθυσμός της γης.  Το έτος 1000 ήταν μόλις 300 εκατομμύρια.  Σήμερα είναι 6,7 δις, και με τις πιο ευοίωνες προβλέψεις , μέχρι το 2050 θα έχει αυξηθεί περίπου μιάμιση φορά.  Σε δύο μόλις αιώνες (1850-2050), θα έχει αυξηθεί περισσότερο από επτά φορές (από 1,25 σε 9 δις).  Η επιλογή των χρονολογιών δεν είναι τυχαία.  Στα τέλη του 19ου αιώνα, στην δεύτερη και πιο δυναμική φάση της Βιομηχανικής Επανάστασης , υπήρχαν ακόμα ανεξερεύνητες εκτάσεις.  Υπήρχαν προσδοκίες και οι μεγάλες ευκαιρίες ήταν εκεί, στο άγνωστο.  Οι φυσικοί πόροι θεωρούνταν εξασφαλισμένοι, γιατί πολύ απλά ποτέ μέχρι τότε δεν είχε γίνει η εντατική εκμετάλλευση που έφερε το υλοποιημένο όραμα της νέας επανάστασης, επαναπροσδιορίζοντας τον ρόλο της 'μηχανής'.

Η έννοια της μηχανής βέβαια ήταν γνωστή από την αρχαιότητα, όμως η αποδοτικότητα σε έργο της νέας αυτής ‘μηχανής’ της Βιομηχανικής Επανάστασης έφερε συγκλονιστικές αλλαγές σε όλα τα επίπεδα.  Η ‘μηχανή’ επικράτησε και η ανάπτυξη βασίστηκε πάνω της.  Υδροδότηση, ηλεκτροδότηση, συσκευές, κατασκευές, μεταφορές, όλα τα τεχνολογικά επιτεύγματα που κάνουν σήμερα τη ζωή μας πιο εύκολη και αναβαθμίζουν το βιοτικό μας επίπεδο, οφείλονται σε εκείνη την πρώτη ‘βιομηχανική΄ έννοια της μηχανής.

Όμως κάθε μηχανή χρειάζεται ενέργεια.  Κι η ενέργεια χρειάζεται πόρους.  Σήμερα οι πόροι είναι πια καταγεγραμμένοι και η υδρόγειος έχει χαρτογραφηθεί.  Και ξέρουμε ότι δεν διογκώνεται, σωστά ? και σίγουρα οι πρωτοπόροι των συγκλονιστικών επιτευγμάτων της τεχνολογίας δεν θα είχαν καν υποψιαστεί την αύξηση του πληθυσμού της γης επτά φορές (!) σε τόσο λίγο χρόνο.

Όμως ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω και δεν μπορούμε να διαγράψουμε το παρελθόν, ούτε να αρνηθούμε την πρόοδο.  Μόνο που θα πρέπει να γίνουμε λίγο πιο ... τσιγκούνηδες και ταυτόχρονα λίγο πιο ολιγαρκείς.  Το θέμα βλέπετε δεν είναι μόνο τι θα προλάβουμε να καταναλώσουμε εμείς, αλλά και τι θα αφήσουμε πίσω μας.  Αειφόρος ανάπτυξη - σκεφτείτε: αεί (για πάντα) & φέρω.  Στην περίπτωσή μας ... έχω.  Η ανάπτυξη που διασφαλίζει ότι έχω τώρα και θα έχω για πάντα.  Κι εγώ και τα παιδιά μου.  Γιατί η κατανάλωση πόρων, με τον τρόπο που γίνεται, εκτός από την μείωση αποθεμάτων προκαλεί και ρύπανση.  Και η ρύπανση επιταχύνει την κλιματική αλλαγή, που είναι ήδη εδώ και είναι τουλάχιστον δυσάρεστη.  Είναι επίσης επικίνδυνη, και μπορεί να γίνει μοιραία.

Ακόμα κι αν η κλιματική αλλαγή δεν οφείλεται στο φαινόμενο του θερμοκηπίου, αλλά σε άλλους παράγοντες.  Παρ όλο που η επιστημονική κοινότητα στην συντριπτική της πλειοψηφία αναγνωρίζει το φαινόμενο του θερμοκηπίου ως κύριο υπεύθυνο, ας υποθέσουμε ότι η αλλαγή οφείλεται στις ηλιακές κηλίδες, ή στην μετατόπιση του μαγνητικού άξονα της γης ή σε εναλλαγή παγετωνικών περιόδων.  Ή ακόμα ότι υπάρχουν άλλα αίτια  και όλα γίνονται για να πουληθεί η νέα ‘φιλική προς το περιβάλλον’ τεχνολογία.  Όσον αφορά στο αποτέλεσμα, δεν έχει σημασία.

altΗ κλιματική αλλαγή έχει δρομολογηθεί.  Κι αυτή είναι πραγματικά σοβαρή εξέλιξη, γιατί όλα τα φυσικά συστήματα του πλανήτη έχουν εδώ και χιλιάδες χρόνια προσαρμοστεί και εξελιχθεί με βάση κάποια δεδομένα, που σήμερα αλλάζουν.  Ανάμεσά τους, ο άνθρωπος.  Η φυσιολογία μας αναζητά συγκεκριμένο εύρος θερμοκρασιών (πάνω από 20°C τον χειμώνα, έως 26°C το καλοκαίρι) για να λειτουργήσουμε ομαλά.  Και ο άνθρωπος, όπως όλα τα όντα, έχει επενδύσει χιλιάδες χρόνια εξέλιξης σε δεδομένο περιβάλλον.  Περιβάλλον που επέτρεψε την άνθιση του πολιτισμού και της τεχνολογίας.  Τώρα οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν, και πολλά όντα είναι μπερδεμένα.  Δεν ξέρουν βέβαια από σύνορα, χώρες και ηπείρους, όπως οι άνθρωποι.  Μπορούν όμως να νοιώσουν, και αναζητούν το κατάλληλο περιβάλλον.  Κι αυτή η αναζήτηση δεν περιλαμβάνει διαβατήρια και γραφειοκρατία.

Θυμηθείτε το ‘κουνούπι-τίγρης’ που τα τελευταία χρόνια ευδοκιμεί στην Ευρώπη αλλά και στην Ελλάδα, αν και κατάγεται από την Ασία.  Θυμηθείτε το περίεργο ψάρι - ‘λαγοκέφαλο’ που ήρθε πρόσφατα στο Αιγαίο από την Ερυθρά Θάλασσα.  Και ας ελπίσουμε στο μέλλον να μην αναζητούμε νέα ισχυρά εμβόλια για νέους, ανθεκτικούς και μεταλλαγμένους ιούς.  Βέβαια για όλα αυτά μπορεί μην είναι αποκλειστικός υπεύθυνος η υπερθέρμανση.  Υπάρχουν κι άλλοι παράγοντες, όπως η συρρίκνωση των αποστάσεων και η αδυναμία ελέγχου ανταλλαγής αγαθών και πληθυσμών – μια από τις όψεις της παγκοσμιοποίησης.  Η κλιματική αλλαγή δεν αποδεικνύεται ένοχη πέραν πάσης αμφιβολίας για την δημιουργία τέτοιων φαινομένων, όμως αναμφισβήτητα ‘στρώνει το κόκκινο χαλί’ για την μετανάστευση ειδών.

altΊσως λοιπόν έχει έρθει πια ο καιρός να σκεφτούμε που και πως θα βρεθούν ενέργεια και πόροι (αλλά ακόμα και νερό και τροφή) για τις ανάγκες όλων αυτών των ανθρώπων που πρόκειται σύντομα να κατοικήσουν τον πλανήτη.  Οι βάσεις της κοινωνίας, του πολιτισμού και της οικονομίας μας στηρίζονται στην γενική παραδοχή ότι ... έχουμε.  Έχουμε επάρκεια γης και νερού για καλλιέργειες.  Έχουμε τεχνολογία και καύσιμα και μηχανήματα για να καλλιεργήσουμε τη γη και για να μεταφέρουμε τα αγαθά.  Για να στοιβάξουμε τα αγαθά και τους εαυτούς μας φτιάχνουμε κτίρια, με υλικά και τεχνολογίες που απαιτούν κι άλλα καύσιμα για την παραγωγή και την μεταφορά τους.  Αλλά μπορούμε πάντα να χτίσουμε μερικά ακόμα, και βεβαίως δρόμους κι αυτοκίνητα, που και γι αυτά έχουμε τεχνολογία, πρώτες ύλες και καύσιμα.  Και επιπλέον καύσιμα για να φωτίσουμε τους δρόμους και τα κτίρια, να ζεσταθούμε το χειμώνα και να δροσιστούμε το καλοκαίρι.  Γιατί και το ρεύμα που τροφοδοτεί τα κτίρια και τους δρόμους, συνήθως παράγεται καίγοντας λιγνίτη ή μαζούτ.  Ορυκτά καύσιμα δηλαδή.  Αλλά εμείς .... έχουμε.  Έχουμε ? καύσιμα τουλάχιστον όχι για πολύ ακόμα, αν συνεχίσουμε έτσι.

Αλλά πάλι... κάτι έχουμε.  Έχουμε πόρους, έχουμε τεχνολογία, έχουμε και γνώσεις, κυρίως γνώσεις.  Δυο πράγματα δεν έχουμε, και είναι σημαντικά.  Το ένα είναι ο χρόνος, τουλάχιστον όχι για πολύ ακόμα.  Το άλλο αν θέλετε πείτε το ικανότητα κρίσης, αν θέλετε διορατικότητα.  Ή ίσως απλή λογική.  Δεν αντιλαμβανόμαστε και δεν έχουμε συλλογική συνείδηση της συνετής διαχείρισης των διαθέσιμων πόρων.  Η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων των ανεπτυγμένων ή αναπτυσσόμενων χωρών, ανάμεσά τους εσύ κι εγώ, αγαπητέ αναγνώστη, αντιμετωπίζουμε το περιβάλλον σαν μια τεράστια ιδιόκτητη αποθήκη, την οποία χρησιμοποιούμε ταυτόχρονα σαν πηγάδι και χαβούζα.  Αντλούμε και αποθέτουμε την ίδια στιγμή, βασιζόμενοι στο μέγεθος της αποθήκης μας, μακάριοι και βέβαιοι ότι το σύστημα με κάποιον μαγικό τρόπο ‘αυτοπροστατεύεται’ και αναπαράγεται.

altΌχι πια.  Τουλάχιστον όχι για πολύ ακόμα.  Πρέπει σύντομα να βρεθεί ισορροπία μεταξύ ζήτησης και διαθέσιμων πόρων.  Αν λοιπόν δεχτούμε ότι ο πληθυσμός (καταναλωτές) αυξάνεται κι ότι οι φυσικοί πόροι δεν είναι ανεξάντλητοι, το μόνο που μένει είναι να μειωθεί η ζήτηση, για να ισορροπήσει το σύστημα.

Και υπάρχουν δύο μόνο τρόποι να γίνει αυτό: περιορίζουμε την κατανάλωση, ή μειώνουμε τους καταναλωτές.  Το δεύτερο καταλαβαίνετε τι σημαίνει.  Πρέπει να ενεργοποιηθούν μηχανισμοί μείωσης του πληθυσμού.  Και πως γίνεται αυτό με πρόγραμμα και βάσει σχεδίου, όπως θα απαιτούσε μια οργανωμένη αντιμετώπιση ενός προβλήματος ? δεν θα μπω σε θεωρίες συνομωσίας, αφήνω την απάντηση σε σας.  Εγώ προτιμώ την άλλη εναλλακτική: την μείωση της κατανάλωσης, τον επαναπροσδιορισμό των ορίων του ‘ικανοποιητικού βιοτικού επιπέδου’ και την προσαρμογή στα γνωστά πια νέα δεδομένα.  Την απεξάρτηση από την κληρονομιά της ‘μηχανής’ όπως την εννοούμε μέχρι σήμερα και την ανάπτυξη τεχνολογιών που λαμβάνουν υπόψη τους την σημερινή κατάσταση.  Και την ταυτόχρονη μείωση των απαιτήσεών μας για φυσικούς πόρους και ενέργεια, απαιτήσεις που έχουν το ίδιο κακό αντίκτυπο στο περιβάλλον.  Ένα περιβάλλον που ούτως ή άλλως θα αλλάξει, και πρέπει να προσαρμοστούμε το γρηγορότερο, προκειμένου να γίνει η αλλαγή αυτή όσο πιο ανώδυνη γίνεται.  Αλλάζοντας συνήθειες που ναι μεν κάνουν την ζωή μας εύκολη και αποτελούν ίσως αποτέλεσμα αγώνων δεκαετιών για καλύτερη ποιότητα ζωής, αλλά υπό τις παρούσες συνθήκες πρέπει να αναπροσαρμόσουμε: χρήση συσκευών, κατανάλωση ηλεκτρισμού, κατανάλωση καυσίμων, μεταφορές με ‘πολιτισμένο’ τρόπο και χωρίς ταλαιπωρία, όλα αυτά και πολλά ακόμα πρέπει να τεθούν ξανά υπό διαπραγμάτευση, στην πραγματικότητα που αντιμετωπίζουμε.


Αν μας ενδιαφέρει βέβαια να … ‘έχουμε’ !

Προβληματισμοί ...

Σε κάθε αστυνομικό έλεγχο όλο η ίδια ερώτηση: -Έχετε πιει;;; Έχετε πιει;;; Παράπονο το έχω. Μία φορά να με ρωτήσουν αν έχω φάει...

κάποιος είπε
Don't have an account yet? Register Now!

Sign in to your account